Biorę hydroksyzynę: jak działa, czego unikam i skąd recepta

Co to za substancja i dlaczego nie jest benzodiazepiną

Kiedy dostaję hydroksyzynę, często słyszę, że to „lek na nerwy”. Formalnie należy do leków psycholeptycznych, do podgrupy anksjolityków (kod ATC N05BB01). Chemicznie jest pochodną difenylometanu i, jak podkreśla charakterystyka produktu leczniczego, nie jest spokrewniona z benzodiazepinami, fenotiazynami, rezerpiną ani meprobamatem.

Jak działa na lęk? ChPL pisze o tym ostrożnie: kora mózgu nie jest hamowana, a efekt prawdopodobnie wynika z wyciszenia części głębiej położonych, podkorowych struktur układu nerwowego. Do tego dochodzi wyraźne działanie przeciwhistaminowe, dlatego ten sam lek pomaga na swędzenie skóry. W organizmie prawie połowa dawki (około 45%) zamienia się w cetyryzynę, czyli substancję znaną z leków na alergię.

ChPL wymienia też działanie rozszerzające oskrzela, przeciwwymiotne, rozkurczowe i łagodnie przeciwbólowe. W zapisach snu u osób z zaburzeniami lękowymi i bezsennością hydroksyzyna wydłużała całkowity czas snu i skracała zasypianie, a zaburzeń pamięci nie zaobserwowano.

Na co lekarz może mi ją przepisać według ChPL

Charakterystyka produktu referencyjnego Atarax podaje trzy wskazania:

• objawowe leczenie lęku u dorosłych;
• objawowe leczenie świądu, a ChPL opisuje skuteczność m.in. w pokrzywce, wyprysku i zapaleniu skóry;
• premedykacja, czyli przygotowanie pacjenta przed zabiegiem chirurgicznym.

Objawowo, czyli co hydroksyzyna robi, a czego nie

Słowo „objawowe” jest tu ważne. Hydroksyzyna łagodzi lęk, ale nie zastępuje długofalowego leczenia zaburzeń lękowych. Jeśli biorę ją od dawna, a napięcie wraca, to dla mnie sygnał, żeby omówić z psychiatrą cały plan leczenia, w tym psychoterapię i leki z grupy SSRI.

Wskazanie lękowe ChPL Atarax ogranicza do dorosłych. U dzieci od 12. miesiąca życia opisano stosowanie przy świądzie i przed zabiegami, a dawkę zawsze liczy lekarz według masy ciała. Producent zaznacza, że maluchy gorzej znoszą wpływ leku na układ nerwowy, a napady drgawek opisywano w tej grupie wiekowej częściej niż wśród dorosłych.

Inne produkty z hydroksyzyną mogą mieć nieco inne wskazania i postaci, dlatego zawsze czytam ulotkę z opakowania, które mam w ręku.

Ile czekam na efekt i kiedy lek opuszcza organizm

Syrop zaczyna uspokajać szybko, po 5-10 minutach, a tabletka wolniej, po 30-45 minutach, tak podaje ChPL. Działanie przeciwhistaminowe, od którego zależy ulga przy świądzie, zaczyna się później, mniej więcej po godzinie. Szczyt stężenia we krwi przypada zwykle na około dwie godziny po przyjęciu.

Okres półtrwania u dorosłych wynosi około 14 godzin (zakres 7-20 godzin). U seniorów ten czas rośnie do około 29 godzin, a gdy wątroba nie pracuje sprawnie, nawet do 37 godzin. Dlatego nie zakładam, że po przespanej nocy lek przestał działać, a w trakcie leczenia nie prowadzę auta, bo ChPL przestrzega przed prowadzeniem pojazdów i obsługą maszyn.

Apteki mają tabletki powlekane 10 mg i 25 mg oraz syropy, np. 2 mg/ml albo 10 mg/5 ml; jest też postać do wstrzykiwań o stężeniu 50 mg/ml. Dawkę i porę przyjmowania ustala lekarz. ChPL zaleca najmniejszą skuteczną dawkę i możliwie najkrótszy czas leczenia. U osób starszych stosowanie hydroksyzyny nie jest zalecane, a przy niewydolności wątroby lub nerek lekarz przepisuje mniejsze dawki.

Działania niepożądane, które mogę zauważyć

Senność dominowała w badaniach z placebo, w których udział wzięło 735 osób leczonych i 630 z grupy kontrolnej: zgłosiło ją 13,74% przyjmujących hydroksyzynę i 2,70% osób na placebo, co odpowiada kategorii „bardzo często”. Często pojawiały się też ból głowy, suchość w ustach i zmęczenie.

Z danych zebranych po wprowadzeniu leku do obrotu ChPL wymienia m.in.:

• często: sedacja i zmęczenie;
• niezbyt często: nudności, pobudzenie lub splątanie, drżenie, bezsenność, zawroty głowy, gorączka i ogólnie złe samopoczucie;
• rzadko: zaparcia i wymioty, kłopot z oddaniem moczu, tachykardia, spadek ciśnienia, nieostre widzenie, reakcje alergiczne, drgawki, dezorientacja i omamy;
• z częstością nieznaną: przybieranie na wadze, zapalenie wątroby, omdlenia oraz wydłużenie QT z groźnymi komorowymi zaburzeniami rytmu.

Skąd biorą się te objawy i kiedy reaguję od razu

Większość działań niepożądanych wynika z wpływu na układ nerwowy (senność albo, przeciwnie, pobudzenie), z działania przeciwcholinergicznego (suchość w ustach, zaparcia, kłopot z oddaniem moczu, nieostre widzenie) albo z nadwrażliwości. O każdym uciążliwym objawie mówię lekarzowi prowadzącemu.

Bardzo rzadko opisywano wstrząs anafilaktyczny, skurcz oskrzeli, obrzęk naczynioruchowy i ciężkie reakcje skórne, takie jak zespół Stevensa-Johnsona. Jeśli puchnie mi twarz, trudno mi oddychać, pojawia się rozległa wysypka z pęcherzami albo tracę przytomność, nie czekam i dzwonię pod 112.

Serce i odstęp QT: kiedy hydroksyzyny brać nie wolno

To dla mnie najważniejsza część charakterystyki. W zapisie EKG lek potrafi wydłużyć odstęp QT, a po dopuszczeniu do obrotu opisywano groźne arytmie typu torsade de pointes. Dlatego ChPL przeciwwskazuje go nie tylko przy znanym wrodzonym lub nabytym wydłużeniu QT, ale też przy samych czynnikach ryzyka takiego wydłużenia:

• stwierdzonej chorobie układu krążenia;
• znaczących zaburzeniach elektrolitowych, czyli niskim stężeniu potasu lub magnezu (hipokaliemia, hipomagnezemia);
• nagłej śmierci sercowej w rodzinie;
• znaczącej bradykardii, czyli bardzo wolnym rytmie serca;
• jednoczesnym przyjmowaniu leków, które wydłużają odstęp QT albo wywołują torsade de pointes.

Pozostałe przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności

Każdy z powyższych punktów osobno wyklucza hydroksyzynę, to nie jest jedynie powód do ostrożności. Lek wykluczają także porfiria i nadwrażliwość na hydroksyzynę albo na pokrewne związki: cetyryzynę, inne pochodne piperazyny, aminofilinę czy etylenodiaminę.

Jeśli w trakcie leczenia pojawią się objawy, które mogą wiązać się z zaburzeniami rytmu serca, np. kołatanie, nierówne bicie serca, zawroty głowy z uczuciem omdlenia albo omdlenie, ChPL każe przerwać lek i natychmiast zgłosić się do lekarza.

Ostrożności wymagają jaskra, utrudniony odpływ moczu z pęcherza, osłabiona perystaltyka jelit, nużliwość mięśni (miastenia), otępienie i skłonność do drgawek. Tabletki zawierają laktozę, więc przy dziedzicznej nietolerancji galaktozy ta postać się nie nadaje.

Alkohol, inne leki i jazda samochodem

Alkohol nasila działanie hydroksyzyny, a charakterystyka mówi wprost, że w czasie leczenia należy unikać jego picia. Tak samo jest z innymi lekami uspokajającymi i nasennymi: razem mocniej osłabiają reakcję i koncentrację. Dlatego przy hydroksyzynie nie piję alkoholu, a o każdym innym leku na sen czy uspokojenie informuję lekarza.

Przeciwwskazane jest łączenie z lekami wydłużającymi QT. ChPL podaje przykłady z wielu grup: leki przeciwarytmiczne (np. chinidyna, amiodaron, sotalol), niektóre przeciwpsychotyczne (np. haloperydol), niektóre przeciwdepresyjne (np. cytalopram i escytalopram), niektóre antybiotyki (np. erytromycyna, lewofloksacyna, moksyfloksacyna), leki przeciwmalaryczne (meflochina, hydroksychlorochina), a także metadon i prukalopryd. To reguła obejmująca każdy lek wydłużający QT, a nie lista do wybierania preparatów. O tym, co wolno mi łączyć, decyduje lekarz, który zna wszystkie moje leki.

Należy też unikać połączenia z inhibitorami MAO. Hydroksyzyna działa przeciwstawnie do betahistyny i inhibitorów cholinoesterazy, a efekt adrenaliny podnoszący ciśnienie słabnie. Przed testami alergicznymi albo próbą prowokacyjną z metacholiną lek odstawia się co najmniej 5 dni wcześniej, żeby nie zafałszował wyniku.

Za kierownicą: hydroksyzyna może powodować zmęczenie, zawroty głowy, sedację i zaburzenia widzenia, a jej wpływ na reakcję i koncentrację ChPL ocenia jako umiarkowany do znacznego, zwłaszcza w większych dawkach i razem z alkoholem. Producent przestrzega przed prowadzeniem pojazdów i obsługą maszyn.

Ciąża i karmienie piersią: lek przeciwwskazany

Hydroksyzyna jest przeciwwskazana w ciąży. Lek przechodzi do krwiobiegu płodu i osiąga tam stężenie wyższe niż u matki. Gdy matka przyjmowała go w ostatnich tygodniach ciąży albo przy porodzie, u noworodka obserwowano np. wiotkość mięśni, zaburzenia ruchowe, przytłumienie układu nerwowego, niedotlenienie czy zatrzymanie moczu. W czasie kuracji kobieta, która może zajść w ciążę, musi stosować odpowiednią metodę zapobiegania ciąży.

Karmienie piersią również wyklucza ten lek: do mleka przechodzi cetyryzyna, a u niemowląt karmionych przez matki leczone hydroksyzyną notowano poważne działania niepożądane. Jeśli leczenie jest konieczne, karmienie trzeba przerwać. Gdy planuję ciążę albo się o niej dowiaduję, od razu kontaktuję się z lekarzem prowadzącym, który zdecyduje o dalszym leczeniu lęku.

Czy grozi mi uzależnienie i czy to psychotrop

Hydroksyzyny nie ma w wykazie substancji psychotropowych. Potocznie bywa nazywana psychotropem, bo działa na psychikę i przepisuje ją m.in. psychiatra, ale formalnie substancją psychotropową nie jest, a recepta na nią to zwykła recepta Rp.

W charakterystyce Atarax nie ma ostrzeżenia o uzależnieniu, które znam z ulotek benzodiazepin. Według ChPL osoby z zaburzeniami lękowymi leczone przez 4 tygodnie nie miały po zakończeniu kuracji objawów odstawiennych. Nie traktuję tego jednak jako zgody na branie leku bez końca: zalecenie brzmi, by stosować najmniejszą skuteczną dawkę możliwie najkrócej.

Kończę albo zmieniam leczenie: decyzję podejmuje lekarz

Charakterystyka nie opisuje schematu odstawiania hydroksyzyny, więc nie układam go sam. Jeśli chcę skończyć leczenie, zmienić lek albo mam wrażenie, że przestał działać, ustalam to z lekarzem prowadzącym. Lęk, który wraca po przerwaniu leku, może oznaczać, że trzeba zmienić całe leczenie, a nie tylko tabletkę.

Nie dokładam też na własną rękę innych leków na lęk ani na sen. Po przyjęciu zbyt dużej ilości hydroksyzyny mogą wystąpić m.in. silna senność, splątanie, omamy, przyspieszone bicie serca, drgawki, zaburzenia rytmu serca, a nawet śpiączka, a swoistej odtrutki nie ma. W takiej sytuacji dzwonię pod 112. Gdy pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, szukam pomocy od razu.

Atarax, Hydroxyzinum i inne nazwy w aptece

Hydroksyzyna występuje pod wieloma nazwami handlowymi. W obrocie są m.in. Atarax (produkt referencyjny), Comfortin, Hydroxyzine Orion oraz preparaty z nazwą Hydroxyzinum różnych wytwórców, np. Adamed, Aflofarm, Amara, Bluefish, Espefa, Hasco, Polfarmex, Teva czy VP. Więcej o tej grupie preparatów piszę na stronie Hydroxyzinum.

Ta sama substancja w tej samej mocy i postaci może być zamiennikiem, o który pytam farmaceutę. Syrop i tabletki to jednak nie to samo w codziennym użyciu: działanie uspokajające po syropie zaczyna się szybciej. Zmianę postaci albo przejście na inny lek na lęk, np. pregabalinę, ustalam z lekarzem, bo każdy z nich ma inny profil ryzyka.

E-recepta na kontynuację: jak wygląda mój wniosek

Hydroksyzyny nie kupię bez recepty. Oferty „bez recepty” w internecie to nielegalne źródła, w których łatwo trafić na podróbkę o nieznanym składzie, a przy leku wpływającym na rytm serca to realne ryzyko.

Jeśli lekarz już mi ją przepisał i mam dokumentację leczenia, mogę złożyć wniosek o e-receptę na kontynuację. Wypełniam formularz z wywiadem: podaję, od kiedy i z jakiego powodu biorę lek, jakie mam choroby serca, jakie inne leki przyjmuję i czy jestem w ciąży. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a gdy czegoś brakuje, dopytuje na czacie. Nie ma tu rozmowy wideo ani telefonicznej.

To usługa dla osób, które kontynuują leczenie. Rozpoznanie lęku i pierwszy dobór leku zostają u psychiatry na wizycie. Lekarz może odmówić, np. gdy z wywiadu wynika przeciwwskazanie kardiologiczne albo brakuje dokumentacji; przy odmowie opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Co przygotować przed wypełnieniem formularza, opisuję w poradniku o recepcie na kontynuację.

Prawną podstawą jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, który pozwala wypisać receptę potrzebną do dalszego leczenia bez badania, gdy przemawia za tym mój stan zdrowia opisany w dokumentacji. Hydroksyzyna nie należy do substancji psychotropowych, więc obowiązuje ją ogólny pułap z art. 96a Prawa farmaceutycznego: e-receptę zrealizuję najpóźniej w ciągu 365 dni, a nie w krótszym, 30-dniowym terminie przewidzianym dla psychotropów i środków odurzających (dla antybiotyków to 7 dni).