Xanax (alprazolam) w moim leczeniu: działanie, ryzyko uzależnienia i zasady recepty

Co to za lek i czy to narkotyk albo opioid

Xanax zawiera alprazolam, czyli triazolobenzodiazepinę (ATC N05BA12). Jak wszystkie benzodiazepiny działa przeciwlękowo, uspokajająco i nasennie, rozluźnia mięśnie i hamuje drgawki. ChPL podaje, że według przyjętego wyjaśnienia działanie benzodiazepin polega na wzmocnieniu hamowania w mózgu, za które odpowiada kwas gamma-aminomasłowy (GABA).

Xanax nie jest opioidem. To zupełnie inna grupa leków, ale ich połączenie jest groźne: ChPL ostrzega, że benzodiazepina razem z opioidem może wywołać głębokie uspokojenie, depresję oddechową, śpiączkę, a nawet zgon. Dlatego lekarz musi wiedzieć o każdym leku przeciwbólowym, przeciwkaszlowym czy stosowanym w leczeniu uzależnień, który przyjmuję.

Czy Xanax to narkotyk? Prawnie alprazolam nie jest środkiem odurzającym, tylko substancją psychotropową grupy IV-P. Potoczne skojarzenie bierze się stąd, że alprazolam bywa nadużywany, a ChPL pisze o tym otwarcie.

Więcej o samej substancji i innych preparatach z nią czytam na stronie alprazolam: substancja czynna Xanaksu, a o całej grupie w tekście jak działają leki z grupy benzodiazepin.

Kiedy lekarz sięga po Xanax

ChPL Xanax SR, czyli dokument referencyjny tej marki w rejestrze, wskazuje lek w krótkotrwałym leczeniu objawowym stanów lękowych u dorosłych. I to tylko wtedy, gdy zaburzenie jest ciężkie: objawy są nasilone, uniemożliwiają normalne funkcjonowanie albo są bardzo uciążliwe.

To lek objawowy. Łagodzi lęk, ale nie leczy jego przyczyny, a po przerwaniu leczenia objawy mogą wrócić. ChPL zaznacza też, że benzodiazepin nie przepisuje się jako jedynego leczenia depresji, bo może to zwiększać ryzyko prób samobójczych, i że nie są wskazane do podstawowego leczenia psychoz.

Jeśli chcę zrozumieć, skąd bierze się mój lęk i jakie są drogi leczenia poza tabletką doraźną, czytam o tym, czym są zaburzenia lękowe.

Xanax i Xanax SR: postaci i moce w aptece

W obrocie są dwie wersje. Xanax to tabletki o zwykłym uwalnianiu w mocach 250 mcg, 500 mcg, 1 mg i 2 mg. Xanax SR to tabletki o przedłużonym uwalnianiu w mocach 0,5 mg, 1 mg i 2 mg.

Według ChPL tabletki Xanax SR połyka się w całości, bez żucia, kruszenia i dzielenia. Wersja SR wchłania się wolniej niż zwykły Xanax, dlatego przy tej samej dawce najwyższe stężenie alprazolamu we krwi jest mniej więcej o połowę niższe, choć ilość wchłoniętego leku jest taka sama. W składzie jest laktoza, co ma znaczenie przy dziedzicznej nietolerancji galaktozy lub niedoborze laktazy.

Dawkę i postać dobiera lekarz. Nie zamieniam samodzielnie zwykłych tabletek na SR ani odwrotnie i nikomu nie oddaję swoich tabletek. ChPL wprost wymienia ryzyko, że alprazolam trafi do osoby, której go nie przepisano, i zaleca informować pacjenta o właściwym przechowywaniu leku oraz pozbywaniu się niewykorzystanych tabletek.

Jakie skutki uboczne mogą mnie spotkać i jak często

ChPL podkreśla, że najbardziej uciążliwe objawy wynikają z nadmiernego działania alprazolamu. Zwykle pojawiają się na początku leczenia i słabną z czasem albo po zmniejszeniu dawki przez lekarza. Częstość wygląda tak:

• Bardzo często (co najmniej 1 na 10 osób): uspokojenie i senność, zaburzenia koordynacji ruchów (ataksja), kłopoty z pamięcią, zaburzenia mowy, zawroty i bóle głowy, zaparcia, suchość w ustach, zmęczenie, drażliwość oraz depresja.
• Często (od 1 na 100 do 1 na 10 osób): splątanie i dezorientacja, lęk, bezsenność, nerwowość, zmiany libido, zaburzenia równowagi i koncentracji, nadmierna potrzeba snu, letarg, drżenie, nieostre widzenie, nudności, zmniejszony apetyt, zapalenie skóry, zaburzenia czynności seksualnych, spadek lub wzrost masy ciała.
• Niezbyt często (od 1 na 1000 do 1 na 100 osób): niepamięć, mania, omamy, gniew, pobudzenie, uzależnienie, osłabienie siły mięśni, nietrzymanie moczu, nieregularne miesiączki, zespół odstawienia.
• Częstość nieznana: między innymi hipomania, zachowania agresywne, zapalenie wątroby i żółtaczka, obrzęk naczynioruchowy, zatrzymanie moczu, wzrost ciśnienia w oku.

Na co szczególnie uważam, gdy go biorę

Alprazolam może wywołać niepamięć następczą, najczęściej kilka godzin po przyjęciu tabletki. ChPL zaleca wtedy zapewnić sobie 7-8 godzin nieprzerwanego snu. Może też wystąpić reakcja paradoksalna: niepokój, pobudzenie, agresja, gniew, koszmary senne, omamy albo niewłaściwe zachowanie. W takiej sytuacji ChPL każe przerwać stosowanie leku, więc od razu kontaktuję się z lekarzem.

Xanaksu nie wolno stosować przy nadwrażliwości na benzodiazepiny, nużliwości mięśni (miastenii), ciężkiej niewydolności oddechowej, zespole bezdechu śródsennego i ciężkiej niewydolności wątroby, a także u osób poniżej 18 lat. U starszych osób lek zwiększa ryzyko upadków z powodu senności i osłabienia mięśni.

Alprazolam nie jest zalecany w ciąży ani przy jej planowaniu. Przyjmowany pod koniec ciąży może u noworodka wywołać m.in. zespół dziecka wiotkiego i objawy odstawienia. W okresie karmienia piersią nie należy go stosować.

Przy objawach depresji albo myślach samobójczych ChPL wymaga szczególnej kontroli i przepisywania ograniczonej ilości leku. Jeśli takie myśli się pojawiają, mówię o tym lekarzowi od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu dzwonię pod 112.

Stężenie alprazolamu mogą podnosić m.in. leki przeciwgrzybicze z grupy azoli (ChPL nie zaleca łączenia), fluwoksamina, nefazodon, cymetydyna, fluoksetyna, sertralina, diltiazem, antybiotyki makrolidowe i doustne środki antykoncepcyjne. Alprazolam może też zwiększać stężenie digoksyny. Dlatego pełną listę leków wpisuję do wywiadu.

Alprazolam a alkohol i kierownica

Tu ChPL nie zostawia pola do interpretacji: w okresie leczenia nie wolno spożywać alkoholu. Alkohol, opioidy i inne leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy sumują swoje działanie z alprazolamem, łącznie z depresją oddechową. ChPL opisuje zgony po przedawkowaniu, gdy alprazolam był nadużywany razem z takimi substancjami.

Xanax wywiera znaczny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Senność, niepamięć, gorsza koncentracja i osłabienie mięśni sprawiają, że ChPL zaleca ostrzec pacjenta, by nie prowadził. Przy niewyspaniu ryzyko spadku czujności jest jeszcze większe. Dlatego w czasie leczenia nie siadam za kierownicą.

Uzależnienie, tolerancja i bezpieczne kończenie leczenia

Od alprazolamu można się uzależnić. ChPL wyjaśnia, że ryzyko rośnie z dawką i czasem leczenia, jest większe przy łączeniu kilku benzodiazepin i u osób, które w przeszłości nadużywały alkoholu lub leków. Uzależnienie może jednak rozwinąć się także przy dawkach terapeutycznych i u osób bez czynników ryzyka.

Stąd wynika limit czasu: najmniejsza skuteczna dawka, możliwie najkrócej i maksymalnie przez 2-4 tygodnie. Wydłużenie leczenia poza ten okres wymaga wcześniejszej oceny mojego stanu przez specjalistę, a długotrwałe leczenie nie jest zalecane. Tolerancję ChPL opisuje dla działania uspokajającego, a nie przeciwlękowego.

Nagłe przerwanie leczenia może wywołać objawy odstawienia: ból głowy i mięśni, skrajny lęk, napięcie, niepokój, dezorientację i drażliwość, a w niektórych przypadkach derealizację, nadwrażliwość na światło, hałas i dotyk, omamy albo napady padaczkowe. Dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo, zawsze według planu lekarza, nigdy na własną rękę.

Jak szybko działa i jak długo zostaje w organizmie

ChPL Xanax SR podaje, że po tabletce o przedłużonym uwalnianiu maksymalne stężenie alprazolamu pojawia się po 5-11 godzinach, bo przez ten czas stężenie leku we krwi utrzymuje się na względnie stałym poziomie. Zwykły Xanax wchłania się szybciej i daje wyższe stężenie szczytowe. Okres półtrwania alprazolamu wynosi 12-15 godzin, a u osób starszych średnio 16 godzin.

Nie biorę dodatkowej tabletki tylko dlatego, że efekt wydaje mi się za słaby. O zmianie dawki decyduje lekarz, a dokładanie tabletek to prosta droga do nadmiernej senności i przedawkowania.

Zamienniki z alprazolamem i odpłatność

Alprazolam jest w obrocie pod wieloma nazwami: Afobam, Alprox, Alpragen, Alpraxil, Neurol, Zomiren, a także Alprazolam Aurovitas i Alprazolam Grindeks. Część z nich ma wersje o przedłużonym lub zmodyfikowanym uwalnianiu, np. Neurol SR i Zomiren SR. Substancja jest ta sama, ale postać i tempo uwalniania mogą się różnić, dlatego o zamianie decyduje lekarz albo farmaceuta.

Cena zależy od apteki, wielkości opakowania i refundacji, więc nie podaję kwot. Aktualną odpłatność sprawdzam w obwieszczeniu Ministra Zdrowia z wykazem leków refundowanych albo pytam w aptece.

Recepta na Xanax: przepisy przy kontynuacji

Xanaksu nie kupię legalnie bez recepty. Tabletki z nielegalnych źródeł to ryzyko podróbki o nieznanym składzie i mocy, a przy benzodiazepinie to realne zagrożenie dla zdrowia.

Alprazolam to substancja psychotropowa grupy IV-P, więc receptę na kontynuację bez badania lekarz może wystawić tylko wtedy, gdy od mojego ostatniego badania minęły nie więcej niż 3 miesiące. Musi też sprawdzić historię leczenia w systemie P1 albo w wywiadzie, czy ilość przepisana wcześniej mi nie wystarcza. Tak stanowi § 7 ust. 2a i 2b rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje. Termin realizacji recepty na substancję psychotropową nie może przekroczyć 30 dni, także w przypadku e-recepty (art. 96a ust. 7 pkt 4 Prawa farmaceutycznego).

Wniosek składam przez formularz e-recepty psychiatrycznej: opisuję rozpoznanie, od kiedy biorę lek, inne leki, alkohol, choroby układu oddechowego i wątroby, dołączam dokumentację od psychiatry. Wniosek ocenia lekarz, a pytania dodatkowe zadaje na czacie; nie ma rozmów wideo ani telefonicznych. To wyłącznie kontynuacja leczenia, które już prowadzi psychiatra.

Lekarz bierze pod uwagę limit 2-4 tygodni z ChPL. Jeśli leczenie trwa dłużej, potrzebna jest ponowna ocena u specjalisty, więc lekarz może odmówić wystawienia recepty albo odesłać mnie do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.