Moja karbamazepina: na co działa, jakich badań pilnuję i jak przedłużam leczenie

Czym jest karbamazepina i skąd się wzięła w leczeniu nastroju

Karbamazepina należy do leków przeciwpadaczkowych (kod ATC N03AF01), ale w psychiatrii pełni rolę leku normotymicznego, czyli stabilizatora nastroju. W Charakterystyce Produktu Leczniczego czytam, że działa ona trojako: przeciwpadaczkowo, neurotropowo i psychotropowo. Dlatego tę samą substancję może mi przepisać neurolog z powodu napadów, a psychiatra z powodu choroby afektywnej dwubiegunowej.

W aptece spotykam ją w kilku postaciach. Zwykłe tabletki mają moc 200 mg. Wersje o przedłużonym uwalnianiu mają 200, 300, 400 albo 600 mg, wersje o zmodyfikowanym uwalnianiu 200 albo 400 mg, a w każdym mililitrze zawiesiny doustnej jest 20 mg substancji. Wszystkie te postaci wydaje się na receptę (Rp). Którą postać i dawkę przyjmuję, ustala lekarz, a ja niczego w tym nie zmieniam na własną rękę.

Na co jest karbamazepina: pełna lista wskazań z ChPL

Lista wskazań w ChPL produktu referencyjnego Tegretol jest szersza, niż się zwykle wydaje. Obejmuje:

• padaczkę: napady częściowe złożone i proste, napady uogólnione toniczno-kloniczne oraz mieszane postaci napadów, zarówno w monoterapii, jak i razem z innymi lekami;
• stany maniakalne, a także ochronę przed kolejnymi epizodami w chorobie afektywnej dwubiegunowej;
• alkoholowy zespół abstynencyjny;
• nerwoból nerwu trójdzielnego o nieznanej przyczynie (idiopatyczny) lub towarzyszący stwardnieniu rozsianemu, a do tego idiopatyczny nerwoból językowo-gardłowy.

Jak karbamazepina działa w mózgu i kiedy oceniam efekt

Według ChPL mechanizm działania karbamazepiny jest poznany tylko częściowo. Lek stabilizuje błony nadpobudliwych komórek nerwowych, hamuje ich powtarzalne wyładowania i blokuje kanały sodowe. Efekt przeciwmaniakalny ChPL wiąże z możliwym hamowaniem obrotu dopaminy i noradrenaliny.

ChPL nie podaje jednego terminu, po którym karbamazepina „zaczyna działać” na nastrój. W zapobieganiu nawrotom choroby dwubiegunowej zaleca wolniejsze dochodzenie do docelowej dawki, żeby organizm lepiej tolerował lek, więc efekt ocenia się w dłuższej obserwacji, a nie po kilku tabletkach. Objawy uboczne związane z wielkością dawki przemijają zazwyczaj po kilku dniach, same z siebie lub gdy lekarz na chwilę ją obniży, jak podaje ChPL.

Lekarz może też zlecić oznaczenie stężenia karbamazepiny we krwi, na przykład gdy podejrzewa działanie toksyczne przy kilku lekach naraz albo chce sprawdzić, czy lek jest przyjmowany regularnie.

Badania krwi i sodu, o których pamiętam

Przy przedłużaniu leczenia to dla mnie najważniejszy punkt. ChPL zaleca wykonanie morfologii z liczbą płytek przed rozpoczęciem leczenia, a potem badania okresowe. Karbamazepina może obniżać liczbę białych krwinek i płytek: leukopenia jest w tabeli działań niepożądanych opisana jako bardzo częsta, a trombocytopenia jako częsta. Zwykle są to zmiany przemijające, ale wymagają kontroli.

Drugi ważny parametr to sód. Hiponatremia, czyli niskie stężenie sodu we krwi, występuje często. ChPL zaleca badanie sodu zwłaszcza u osób z czynnikami ryzyka, na przykład przyjmujących leki moczopędne, a ryzyko dotyczy szczególnie osób starszych. Karbamazepina może też zmieniać wyniki prób wątrobowych i obniżać stężenie hormonów tarczycy, dlatego ChPL zaleca badania czynności wątroby przed rozpoczęciem leczenia i regularnie w jego trakcie.

Pilnej porady lekarskiej potrzebuję, gdy pojawia się którykolwiek z objawów wymienionych w ChPL:

• gorączka albo ból gardła;
• wysypka lub owrzodzenia w jamie ustnej;
• łatwe powstawanie siniaków, wybroczyny albo plamica.

Skutki uboczne karbamazepiny: co zdarza się najczęściej

ChPL zauważa, że niektóre objawy uboczne występują głównie w pierwszej fazie terapii, gdy start nastąpił od zbyt wysokiej dawki, oraz u pacjentów w podeszłym wieku. Za bardzo częste, czyli dotyczące więcej niż 1 na 10 osób, uznano zawroty głowy, niezborność ruchową (ataksję), senność, nudności i wymioty, pokrzywkę i alergiczne zapalenie skóry, zmęczenie oraz zwiększenie stężenia GGTP w badaniach, zwykle bez znaczenia klinicznego.

Do grupy częstych (od 1 do 10 osób na 100) należą: bóle głowy, widzenie podwójne lub niewyraźne, suche usta, obrzęki z zatrzymaniem płynów, przybieranie na wadze, niski sód we krwi (hiponatremia) i obniżona liczba płytek.

Bardzo rzadkie, ale groźne są ciężkie reakcje skórne: zespół Stevensa-Johnsona i martwica toksyczno-rozpływna naskórka. Gdy się pojawią, ChPL każe natychmiast przerwać leczenie. ChPL szacuje je na 1 do 6 przypadków na 10 000 nowych pacjentów w krajach z populacją głównie kaukaską, a większość pojawia się w pierwszych miesiącach leczenia. W populacji chińskiej Han i tajskiej to ryzyko łączy się z nosicielstwem allelu HLA-B*1502, więc u takich osób przed startem terapii bierze się pod uwagę badanie genetyczne.

ChPL przypomina też, że u osób leczonych lekami przeciwpadaczkowymi opisano myśli i zachowania samobójcze. Gdy coś takiego pojawia się u mnie, nie czekam i odzywam się do lekarza; gdy życie jest bezpośrednio zagrożone, wybieram 112.

Alkohol, auto, antykoncepcja i ciąża przy karbamazepinie

Alkohol. Tak jak inne leki psychotropowe, karbamazepina według ChPL może obniżać tolerancję na alkohol, dlatego ChPL zaleca abstynencję przez cały czas terapii. Traktuję to jako rezygnację z alkoholu na cały okres leczenia.

Prowadzenie auta. Moją zdolność reagowania mogą osłabić napady albo zawroty głowy, senność, ataksja, podwójne i niewyraźne widzenie, zwłaszcza na początku leczenia i przy ustalaniu dawki. Dlatego według ChPL, prowadząc samochód albo pracując przy maszynach, muszę zachować szczególną ostrożność.

Inne leki i antykoncepcja. Karbamazepina pobudza enzymy wątrobowe i przyspiesza rozkład wielu leków, między innymi hormonalnych środków antykoncepcyjnych, niektórych leków przeciwzakrzepowych, statyn i kortykosteroidów. ChPL zaleca niehormonalne metody antykoncepcji oraz skuteczną antykoncepcję w trakcie leczenia i przez dwa tygodnie po jego zakończeniu. Połączenie z inhibitorami MAO jest przeciwwskazane. Każdy nowy lek zgłaszam więc lekarzowi.

Ciąża. Narażenie płodu na karbamazepinę wiąże się z 2-3-krotnie częstszymi poważnymi wadami rozwojowymi niż w populacji ogólnej, gdzie ich częstość wynosi 2-3%. Kobiet w ciąży ani w wieku rozrodczym według ChPL nie należy leczyć karbamazepiną, chyba że po dokładnym przeanalizowaniu innych opcji korzyść okaże się większa niż ryzyko. Przed zajściem w ciążę i w jej trakcie ChPL zaleca kwas foliowy. Jeśli planuję dziecko, omawiam zmianę leczenia z lekarzem jeszcze przed odstawieniem antykoncepcji, a w razie ciąży kontaktuję się z lekarzem niezwłocznie i nie przerywam leku samodzielnie.

Karmienie piersią. Karbamazepina przenika do mleka, osiągając około 25 do 60% stężenia w osoczu matki. ChPL dopuszcza karmienie pod warunkiem, że obserwuję u dziecka, czy nie jest nadmiernie senne i czy nie ma zmian na skórze ani objawów wątrobowych.

Czy karbamazepina to psychotrop i czy uzależnia

Karbamazepina nie jest substancją psychotropową w rozumieniu polskiego wykazu substancji psychotropowych i ma zwykłą kategorię Rp. ChPL nazywa ją lekiem „psychotropowym” w znaczeniu działania na psychikę i nastrój, co bywa mylące, ale nie oznacza szczególnego reżimu prawnego.

ChPL nie opisuje uzależnienia od karbamazepiny. Ostrzega natomiast przed nagłym przerwaniem leczenia, które u osób z padaczką może wywołać napady. Brak uzależnienia nie oznacza więc, że mogę przestać brać lek z dnia na dzień.

Odstawienie i zamiana leku tylko po decyzji lekarza

ChPL zaleca odstawianie karbamazepiny stopniowo, przez okres 6 miesięcy. Jeśli lek trzeba odstawić z dnia na dzień, osoba z padaczką przechodzi na inny lek przeciwpadaczkowy „pod osłoną” właściwego preparatu. Plan zmniejszania dawek przygotowuje lekarz.

Zamiana postaci, na przykład z tabletek o przedłużonym uwalnianiu na zawiesinę, też należy do lekarza. Według ChPL ta sama dawka w zawiesinie daje wyższe stężenia maksymalne niż w tabletce.

Jeśli w moim leczeniu była przerwa, ChPL każe przepisywać lek ponownie dopiero po krytycznej ocenie korzyści i ryzyka i pod ścisłym nadzorem. W takiej sytuacji zaczynam od wizyty u psychiatry albo neurologa, a nie od wniosku online.

Tegretol, Amizepin i inne nazwy handlowe

Produktem referencyjnym jest Tegretol. Na rynku znajdę również m.in. preparaty Amizepin, Finlepsin, Finlepsin retard, Neurotop retard, Karbamazepina Tillomed i Tegretol CR. Zawierają tę samą substancję, ale różnią się postacią i szybkością uwalniania.

Zamiennik w aptece to sprawa farmaceuty i lekarza. Nie zamieniam samodzielnie tabletek o przedłużonym uwalnianiu na zwykłe, bo to zmienia sposób, w jaki lek trafia do krwi.

Recepta na karbamazepinę online, gdy leczenie już trwa

Karbamazepina jest wyłącznie na receptę i nie kupię jej bez recepty w legalnej aptece. Oferty jej sprzedaży bez recepty z nielegalnych źródeł niosą ryzyko podróbek i leku o nieznanym składzie.

Przez wniosek o e-receptę psychiatryczną mogę poprosić o kontynuację leczenia, które ustalił już mój psychiatra albo neurolog. Wypełniam formularz z wywiadem i dołączam dokumentację: ostatnią kartę informacyjną lub zaświadczenie z rozpoznaniem, nazwę i moc leku, a najlepiej także świeże wyniki morfologii i sodu. Co jeszcze warto przygotować, opisuje poradnik o dokumentach do recepty na kontynuację.

Mój wniosek czyta lekarz i jeśli czegoś mu brakuje, dopytuje przez czat. Nie ma tu rozmowy wideo ani telefonu. Podstawą jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty: receptę potrzebną do kontynuacji leczenia można wystawić bez badania, jeśli uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji. Lekarz może odmówić, na przykład gdy brakuje dokumentów, wyniki budzą wątpliwości albo leczenie było przerwane. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.

Rozpoznanie i pierwszy dobór leku to zawsze wizyta u psychiatry. Na wykupienie e-recepty mam maksymalnie 365 dni, a krótsze terminy mają antybiotyki (7 dni) oraz środki odurzające i substancje psychotropowe (30 dni). Więcej o samej chorobie jest w artykule o chorobie afektywnej dwubiegunowej, a o pokrewnym leku w karcie lamotryginy.