PTSD po traumie: czym jest zespół stresu pourazowego i jak się go leczy

PTSD (post-traumatic stress disorder) to zespół stresu pourazowego, nazywany też zaburzeniem stresowym pourazowym; w ChPL sertraliny pojawia się nazwa zespół lęku pourazowego.

Wszystkie te określenia opisują stan, w którym trauma nie zostaje w przeszłości, tylko wciąż wraca i zmienia codzienne życie.

Trauma w tym znaczeniu to zdarzenie, w którym choremu albo komuś obok groziła śmierć, poważne obrażenia lub przemoc. Gorszy sen i natrętne myśli przez pewien czas po takim przeżyciu to naturalna reakcja. O PTSD mówi się, gdy objawy nie mijają, utrzymują się długo i utrudniają pracę, relacje albo zwykłe funkcjonowanie.

Objawy PTSD układają się w cztery grupy: powracanie traumy, unikanie, nadmierna czujność oraz zmiany w myśleniu i nastroju.

• powracanie traumy: natrętne, mimowolne wspomnienia, koszmary senne i tzw. flashbacki, czyli chwile, w których zdarzenie wydaje się dziać znowu, często z kołataniem serca, potami i drżeniem;
• unikanie: omijanie miejsc, ludzi, rozmów, zapachów czy dźwięków przypominających zdarzenie, czasem niemożność myślenia o nim;
• nadmierna czujność: ciągłe wypatrywanie zagrożenia, łatwe wzdrygnięcie, kłopoty ze snem i koncentracją, drażliwość lub wybuchy złości;
• zmiany w myśleniu i nastroju: poczucie winy lub wstydu, przekonanie, że świat jest niebezpieczny, odcięcie od bliskich, emocjonalne odrętwienie i trudność w odczuwaniu radości.

Nie wszystkie objawy muszą wystąpić, ale zwykle pojawia się coś z każdej grupy.

PTSD może pojawić się po wypadku komunikacyjnym, napaści, przemocy fizycznej lub seksualnej, przemocy domowej, działaniach wojennych, katastrofie, pożarze, nagłej śmierci bliskiej osoby czy ciężkiej chorobie i pobycie na intensywnej terapii.

Narażone są też osoby, które zawodowo stykają się z cudzym cierpieniem, np. ratownicy, strażacy czy policjanci.

Nie każdy po traumie zachoruje. Ryzyko zwiększają:

• trauma powtarzana lub długotrwała, np. przemoc trwająca miesiącami albo latami;
• wcześniejsze traumatyczne doświadczenia, także w dzieciństwie;
• wcześniejsze zaburzenia psychiczne, takie jak depresja czy zaburzenia lękowe;
• brak wsparcia bliskich po zdarzeniu;
• dodatkowy stres w kolejnych miesiącach, np. utrata pracy, choroba, kłopoty finansowe;
• sięganie po alkohol lub inne substancje, by stłumić objawy.

Rozpoznanie stawia psychiatra, często z pomocą psychologa klinicznego, na podstawie rozmowy o zdarzeniu, objawach, ich czasie trwania i wpływie na życie.

Specjalista może poprosić o wypełnienie kwestionariuszy, ale żaden test nie zastępuje oceny klinicznej.

Lekarz sprawdza też, czy objawów nie tłumaczy coś innego. Z traumą często współwystępują depresja, zaburzenia lękowe i nadużywanie alkoholu lub leków, a po wypadku trzeba czasem wykluczyć skutki urazu głowy. Wyodrębnia się też złożone PTSD, związane zwykle z długotrwałą lub powtarzaną traumą, w którym dochodzą trudności w regulowaniu emocji, w relacjach i w obrazie samego siebie.

Przy podejrzeniu PTSD potrzebna jest wizyta u psychiatry albo w poradni zdrowia psychicznego, a nie samodzielnie dobrany lek. Rozpoznania nie da się postawić przez formularz.

Podstawą leczenia jest psychoterapia skoncentrowana na traumie; leki mogą ją wspierać, zmniejszając lęk, napięcie i obniżony nastrój.

Celem terapii jest bezpieczne przepracowanie wspomnienia, tak by przestało wracać z pełną siłą, oraz zmiana przekonań, które po traumie zaczęły kierować życiem. Leki nie wymazują wspomnień, ale mogą umożliwić prowadzenie terapii. O dostępie do psychoterapii w ramach NFZ więcej w artykule psychoterapia na NFZ.

Sertralina i paroksetyna mają zespół stresu pourazowego wpisany w ChPL jako wskazanie. Obie należą do grupy SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny), opisanej na stronie o lekach przeciwdepresyjnych.

Lek z tej grupy przyjmuje się codziennie, a nie doraźnie, bo działa przy regularnym stosowaniu. Charakterystyka paroksetyny zaznacza, że przy długotrwałym leczeniu PTSD jego zasadność trzeba regularnie oceniać - dlatego kontrole u psychiatry są potrzebne także przy dobrym samopoczuciu.

Poprawa może nie przyjść w pierwszych tygodniach, a w tym czasie i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić - ostrzegają o tym charakterystyki sertraliny i paroksetyny.

Ryzyko zachowań samobójczych było wyraźniejsze u osób poniżej 25. roku życia. W takiej sytuacji trzeba od razu skontaktować się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu zadzwonić pod 112.

Najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym sertraliny są nudności. W pierwszych tygodniach może pojawić się akatyzja, czyli przykry niepokój ruchowy. Takie objawy należy zgłosić lekarzowi prowadzącemu zamiast samodzielnie zmieniać sposób przyjmowania leku.

Łączenie obu leków z inhibitorami MAO jest przeciwwskazane z powodu ryzyka zespołu serotoninowego. Przeciwwskazane jest też łączenie każdego z nich z pimozydem, a paroksetyny także z tiorydazyną. Leków nie odstawia się nagle: objawy odstawienia, takie jak zawroty głowy, mrowienie, zaburzenia snu, niepokój czy nudności, zwykle ustępują w ciągu 2 tygodni, ale u części osób trwają 2-3 miesiące lub dłużej. Zmniejszanie dawki planuje lekarz.

Pomaga stały rytm dnia, ograniczenie alkoholu, ruch, wsparcie bliskich i notowanie sytuacji wyzwalających objawy - to nie zastępuje terapii, ale ułatwia jej prowadzenie.

• stały rytm dnia i snu, nawet przy trudnych nocach, bo przewidywalność obniża poziom czujności;
• ograniczenie alkoholu, który na chwilę tłumi lęk, a potem pogarsza sen i nastrój;
• ruch i proste techniki uspokajania oddechu na chwile, gdy wraca wspomnienie;
• rozmowa z zaufaną osobą o własnych potrzebach zamiast izolacji;
• zapisywanie sytuacji wywołujących objawy, by omówić je z terapeutą.

U dzieci objawy bywają inne: odtwarzanie traumy w zabawie, lęk przed rozstaniem z rodzicem, cofanie się w rozwoju, drażliwość i wybuchowość.

Rozpoznanie i leczenie należy wtedy do psychiatry dzieci i młodzieży. Leki opisane wyżej mają u młodych osób ograniczenia: paroksetyny według ChPL nie stosuje się poniżej 18 lat, a sertralina ma u dzieci zarejestrowane wyłącznie zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne. Nastolatek w kryzysie może zadzwonić pod 116 111.

Przy myślach o odebraniu sobie życia, po samookaleczeniu albo gdy w takim stanie jest ktoś bliski, nie należy czekać na wizytę ani na odpowiedź na wniosek.

PTSD bywa związane z rozpaczą i myślami samobójczymi, zwłaszcza gdy objawy trwają długo albo dochodzi do nich depresja i picie alkoholu.

• 112 - numer alarmowy, gdy życie jest w bezpośrednim zagrożeniu;
• 116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, całodobowo, bezpłatnie;
• 800 70 2222 - Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, całodobowo, bezpłatnie;
• 116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, całodobowo.

Online można złożyć wniosek o receptę na kontynuację leczenia rozpoznanego i prowadzonego przez psychiatrę; rozpoznania PTSD ani rozpoczęcia leczenia nie da się przeprowadzić zdalnie.

Rozpoznanie zawsze wymaga wizyty u psychiatry, prywatnie albo w ramach NFZ. Wniosek o e-receptę na kontynuację ma sens, gdy psychiatra rozpoznał zaburzenie, przepisał lek, a pacjent ma dokumentację leczenia.

Pacjent wypełnia formularz z wywiadem i dołącza dokumenty. Wniosek ocenia lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno), a pytania uzupełniające zadaje na czacie; nie ma rozmowy wideo ani telefonicznej. Lekarz może odmówić, np. gdy objawy się nasiliły albo potrzebna jest zmiana leku, i skierować do psychiatry. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, więc gdy lekarz odmówi, nie podlega zwrotowi. Gdy poprosi o dokumentację, pacjent ma 48 godzin na odpowiedź.

Podobnie jest ze zwolnieniem lekarskim przy PTSD: o wystawieniu zwolnienia decyduje lekarz po ocenie wniosku, a w sprawach psychiatrycznych może skierować do psychiatry.

• Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
• Ulotka dla pacjenta Asertin 50 (sertralina), URPL
• Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna), URPL
• Ulotka dla pacjenta Rexetin (paroksetyna), URPL
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)